Η Μεταμόρφωση

 

Είμαστε όλοι κατσαρίδες;

 

Αν ο άνθρωπος νιώθει απόγνωση μπροστά στον παραλογισμό του κόσμου, αν η αντίθεση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο όνειρο είναι οδυνηρή, υπάρχει άραγε, λύτρωση; Το άτομο. παγιδευμένο σε μια αδιάκοπη ενοχή που φινεται πιο τραγική επειδή δεν καταλααίνει την αιτία της  αιωρείται ανάμεσα σε δύο εναλλακτικές λύσεις: την ελευθερία και την αιχμαλωσία. Ως τη στιγμή που αντιλαμβάνεται πως οι δύο παραπάνω έννοιες συγκλίνουν. Η αγωνία της ελευθερίας περικλείει μια αφόρητη δουλεία. Καινούρια δεσμά περισφίγγουν τον αποφυλακισμένο.

Υπάρχει, ίσως, μια μοναδική διέξοδος. Η μεταμόρφωση παρέχει την έσχατη ελπίδα διαφυγής από το δεσμωτήριο στο οποίο ο ίδιος ο άνθρωπος έχει καταδικάσει τον εαυτό του.

Η ιδέα της μεταμόρφωσης είναι παλιότερη κι από τη λογοτεχνία. Στην αρχαία Ελλάδα, η μεταμόρφωση επιβάλλεται συχνά ως τιμωρία ή ως εκδίκηση από τους θεούς. Στον Μεσαίωνα, οι μεταμφιέσεις δανείζουν τη φαντασία τους στο περίτεχνο λογοτεχνικό ύφος της εποχής. Έτσι κι αλλιώς, η προσωπικότητα του ανθρώπου είναι μεταμφιεσμένη, μασκαρεμένη.

Αν, όμως, στη αρχαιότητα ή στον μεσαίωνα η μεταμφίεση μας κάνει να ξεχνάμε ολότελα την παλιά μας μορφή, έστω για ένα διάστημα, ο Κάφκα μας θυμίζει οτι δεν μπορούμε να ξεφύγουμε ποτέ από την αληθινή όψη μας.

Για τον Φραντς Κάφκα, η μεταμόρφωση αποκαλύπτει μια αλήθεια παραγνωρισμένη ως τότε: οι συμβατικότητες εξαφανίζονται, οι μάσκες πέφτουν. Η μεταμόρφωση, εδώ, δεν αφήνει περιθώρια για ρομαντικές ή εξωτικές σκέψεις. Είναι σκληρή, βίαιη. Και ελάχιστα διφορούμενη, γιατί η φανταστική πλοκή του έργου αφήνει ανέπαφο το όλο πλαίσιο.

Λέγεται ότι η Μεταμόρφωση είναι είνα από τα πιο παράφορα και βίαια έργα του Κάφκα. Παρά τις αναρίθμητες μελέτες που της έχουν αφιερώσει (το 1973, είχαν γραφτεί 128 δοκίμια και αναλύσεις!) είναι, ίσως, το έργο του Κάφκα που περικλύει την πιο κατάλληλη προσέγγιση για να μυηθεί κανείς στο γενικότερο έργο του συγγραφέα.

[…]

Στις Προετοιμασίες Ενός Γάμου, ο συγγραφέας απαλλάσσεται από το σώμα του και αναζητά καταφύγιο στο γάμο, έχοντας αποκτήσει τη μορφή του σκαραβαίου. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: είναι έντομο, άρα είναι απαλλαγμένος από την υπόσχεση να εκπληρώσει τις υποσχέσεις του και να αναλάβει τις ευθύνες του.

Δε συμβαίνει το ίδο στην Μεταμόρφωση. Εδώ, ο Γκρέγκορ Σάμσα είναι για πάντα αιχμάλωτος του σώματός του, ενός σώματος που ξαφνικά , δεν το αναγνωρίζει πια, αλλά που αποτελεί τη μοναδική πραγματικότητα η οποία τον περιβάλλει. Για τον Γκρέγκορ Σάμσα δεν υπάρχει απόπειρα διαφυγής, κάθε απόπειρα απόδρασης είναι καταδικασμένη.

[…]

Έχει ειπωθεί συχνά πως ο Κάφκα προσπαθούσε να μας προειδοποιήσει ότι πορευόμαστε προς μια καταστροφική κοινωνία. Το προσωπικό δράμα που μας αφηγείται εδώ, είναι η μεταφορά μιας κοινωνικής σύγκρουσης η οποία ευθύνεται για την αλλοτρίωση του ανθρώπου, και που το θύμα της είναι ο Γκρέγκορ Σαμπσα. Η Μεταμόρφωση είναι, προφανώς, μια γελειογραφεία της καπιταλιστικής οικονομίας. Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν τη μεταμόρφωση του Γκρέγκορ σε ζώο, ως τον μοναδικό δρόμο για τη σωτηρία του από το απάνθρωπο κοινωνικοπολιτικό σύστημα. Στην καινούρια του κατάσταση, το εγώ του, που ήταν φυλακισμένο για πάρα πολύ καιρό, μπορεί, επιτέλους να λυτρωθεί.

Αλλά είναι, άραγε, βέβαιο ότι ο Γκρέγκορ Σάμσα λυτρώνεται από τα δεσμά του; Η απόγνωση για την παραφροσύνη του κόσμου μπορεί να μην τον οδήγησε σε μια αληθινή εξέγερση, αλλά ο Γκρέγκορ έγινε το σύμβολο του επαναστατημένου ατόμου, παίρνοντας τη μορφή εντόμου. Να, όμως, που η μεταμόρφωση του τον φυλακίζει σε μια αθεράπευτη μοναξιά, τον βυθίζει σε μια παθητική αποχαύνωση, ακόμα πιο βαθιά από πριν.

Η δουλειά του Γκρέγκορ απασχολεί μεγάλο μέρος του έργου. Ο προϊστάμενος πηγαίνει ο ίδιος στο σπίτι του, για να μάθει το λόγο της καθυστέρησής του. Είναι η πρώτη φορά που ο Γκρέγκορ αργεί στη δουλειά του αλλά ο προϊστάμενος ξεχνά πόσο συνεπής ήταν ως τώρα, και τον απειλεί ότι θα τον απολύσει. Επιπλέον, τον κατηγορεί για κακή επίδοση στην εργασία του. Εύλογα, μένουμε κατάπληκτοι με τόση αυστηρότητα. Η εργασία είναι, λοιπόν, δουλεία: ο Κάφκα την αισθανόταν πάντα ως τέτοια. Ο Γκρέγκορ Σάμσα ανέκαθεν εύρισκε ανιαρή τη δουλειά του, αλλά το συνειδητοποίησε μόνο την ημέρα της μεταμόρφωσής του. Ωστόσο, δεν εξεγείρεται. Υποτάσσεται στον προϊστάμενό του, τον καλοπιάνει, τον φοβάται.

Ο άνθρωπος, λοιπόν,  είναι τόσο απαλλοτριωμένος από τα δικαιώματά του και από την εξουσία, ώστε υποτάσσεται αδιαμαρτύρητα στη μοίρα του;

Να, λοιπόν, που το φταίξιμο είναι δικό του. Μπορεί η κοινωνία να έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τα δεινά του κόσμου, αλλά το τέρας είναι ο ίδιος ο άνθρωπος.

[…]

Ε. Καλκάνη

Advertisements

~ από root στο 15 Οκτώβριος, 2010.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: